​Ναός Αρτέμιδος στην Πλάκα (σήμερα εκκλησία Αγ. Αικατερίνη)

– Η εκκλησία της Αγ. Αικατερίνης στην Πλάκα βρίσκεται πολύ κοντά στο μνημείο του Λυσικράτους και συγκεκριμένα μεταξύ των οδών Χαιρεφώντος, Λυσικράτους, Γαλανού και Γκούρα. Πρόκειται για ναό τετρακιόνο  εγγεγραμμένο σταυροειδή βυζαντινού ρυθμού του 11ου αιώνος μ.Χ. Αρχικά ήταν αφιερωμένος στους Αγίους Θεοδώρους. Έχει υποστεί σημαντικές αλλοιώσεις, σε σημείο που ο βυζαντινός χαρακτήρας του, να είναι πλέον ευδιάκριτος μόνο στον τρούλο και στην εξωτερική πλευρά του ιερού βήματος. Σήμερα λαμβάνουν χώρα εργασίες στηρίξεως και αποκαταστάσεως του βυζαντινού τμήματος του ναού. Ο ναός σήμερα είναι ενοριακός και εξυπηρετείται από τον π. Μάξιμο Παπασταύρου.

Ο ναός έχει χτιστεί επάνω σε ερείπια αρχαίου Ιερού της θεάς Αρτέμιδος, κατά το έθος των βυζαντινών να οικοδομούν βυζαντινούς ναούς πάνω σε αρχαίους ελληνικούς Ναούς. Στο εσωτερικό του ναού, το πρώτο πράγμα που τραβάει την προσοχή του επισκέπτη είναι ο υπερυψωμένος τρούλος του σταυροειδούς καθολικού του  ναού, ενώ «κειμήλιο» του ναού αποτελεί η μαρμάρινη αγία τράπεζα, που στηρίζεται σε ενεπίγραφο τεμάχιο στύλου του Ιερού της Αρτέμιδας. Ότι έχει απομείνει από την είσοδο του αρχαίου ναού της θεάς του κυνηγιού και της αγνότητας βρίσκεται περιφραγμένο μέσα στα κάγκελα της εκκλησίας της Αγίας Αικατερίνης [εικόνες 1,2,3], η οποία όπως είναι αναμενόμενο, έχει κτισθεί επάνω σε αυτόν τον ιερό χώρο. Οι κολώνες του αρχαίου Ναού της Αρτέμιδος ελάχιστα ξεχωρίζουν μέσα στον ασφυκτικό χώρο της μικρής πλατείας. Για αυτό έχουν φροντίσει τα κάγκελά της εκκλησίας, τα περίπτερα, ακόμη και οι πολυκατοικίες οι οποίες έχουν κυριολεκτικά θεμελιωθεί επάνω στα αρχαία θεμέλια… Σύμφωνα με τους περίοικους, αυτό που φαίνεται εξωτερικά δεν είναι το κυρίως τμήμα του  ναού αλλά μόνο η είσοδός του. Σε ότι αφορά στο υπόλοιπο τμήμα του, αυτό  λέγεται ότι βρίσκεται μέσα στα υπόγεια της εκκλησίας. Ο ναός της Αρτέμιδας στην Πλάκα και ο ναός της Υπερβόρειας Ειλείθυιας στη Μητρόπολη Αθηνών είναι οι δύο πιο βάναυσα κακοποιημένοι Ελληνικοί Ναοί από το σύγχρονο ελληνικό κράτος. 

[Ο Μητροπολιτικός ναός Αθηνών και ο παρακείμενος σε αυτόν Άγιος Ελευθέριος (ή Μικρή Μητρόπολη ή η Παναγία Γοργοεπήκοος) είναι κτισμένοι  πάνω στα λείψανα του ο Ναού της Υπερβόρειας Ειλείθυιας, προστάτιδας του τοκετού, που ταξίδεψε ως τη Δήλο για βοηθήσει την Λητώ για να γεννήσει τους δίδυμους θεούς Απόλλων και Άρτεμις. Είναι γνωστή και ως Άρτεμις Ειλείθυια.

Ο Άγιος Ελευθέριος εκτίσθη τον 12 μ.χ αιώνα. Έγινε εκτεταμένη χρήση οικοδομικών υλικών από το Ναό της Υπερβόρειας Ειλείθυιας που ενσωματώθηκαν στην τοιχοποιία της χριστιανικής εκκλησίας. Όλοι οι τοίχοι του ναού προέρχονται από κομμάτια ελληνικών μνημείων και ιερών (στην πλειονότητά τους) αλλά και από αντίστοιχα Ρωμαϊκών και πρώιμων βυζαντινών. Πάνω από 90 κομμάτια ελληνικής ιστορίας βρίσκονται τοποθετημένα στους εξωτερικούς τοίχους της εκκλησίας αυτής. 

Το πιο σημαντικό και μοναδικό στο είδος του εύρημα, συναντά ο επισκέπτης, στην μπροστινή πλευρά της εκκλησίας: μία αρχαία ελληνική ζωφόρο με τη μοναδική εικονογραφημένη απεικόνιση μηνών (ημερολόγιο) που έχει σωθεί από την αρχαία Αθήνα και όλη την αρχαία Ελλάδα. Αποτελείται από δύο κομμάτια, και είχε μήκος έξι μέτρα. Επειδή, όμως, ήταν μεγαλύτερη από την «αρχιτεκτονική» σκέψη του όποιου βυζαντινού «αρχιτέκτονα», το ένα μέτρο καταστράφηκε προκειμένου να χωρέσει η ζωφόρος, στις διαστάσεις της εκκλησίας. Αφού τοποθετήθηκε, χαράχτηκαν  επάνω της σταυροί για να εξαγνιστεί από το «ειδωλολατρικό» παρελθόν της. Στην πίσω πλευρά της εκκλησίας, στην οροφή, υπάρχει το αγαλματίδιο της Ειλείθυιας, κρυμμένο καλά από τους περαστικούς μέσα στις φυλλωσιές των λιγοστών δέντρων της αυλής.

Η Ειλείθυια, θεότητα του τοκετού και της προστασίας των εγκύων και επιτόκων δεν δυσκόλεψε τους χριστιανούς να βρουν όνομα για τον δικό τους ναό: Άγιος Ελευθέριος ονομάστηκε, ως συνέχεια του αρχαίου «Ελθέ, ελθέ» του φώναζαν οι ετοιμόγεννες μάνες στην αρχαία Ελλάδα αλλά και του χριστιανικού «καλή λευτεριά» που λέγεται ως ευχή στις εγκύους… Σύμφωνα με άλλη άποψη που παραθέτει η Wikipedia, η  Ειλείθυια αποκαλούνταν  «Ελευθούσα» (και σήμερα εκ παραφθοράς «Ελευθερούσας»),  από το οποίο πιθανόν  προήλθε το όνομα  «Άγιος Ελευθέριος». Η σύνδεση της εκκλησίας με την αληθινή ιστορία του ιερού αυτού τόπου φαίνεται και από το γεγονός ότι  χρησιμοποιήθηκε σαν χώρος για την εναπόθεση κατά την νύκτα νεκρών και την βάπτιση νηπίων. Παραθέτω  από τον έγκυρο ιστότοπο authorway.com, ένα πολύ κατατοπιστικό βίντεο, για την αυτούσια ενσωμάτωση δομικών στοιχείων του ναού της Υπερβόρειας Ειλείθυιας στην τοιχοποιία της μικρής μητρόπολης του ναού τού Αγίου Ελευθέριου https://youtu.be/eH7FuHrzuew . Το κείμενο για τον Ναό της  Υπερβόρειας Ειλείθυιας, που στα βυζαντινά χρόνια έγινε Άγιος Ελευθέριος, παρατίθεται αυτούσιο από τον παραπάνω ιστότοπο. 

Και μπορεί ο ναός της Υπερβόρειας Ειλείθυιας στη Μητρόπολη Αθηνών να είναι (μαζί με το ναό της Αρτέμιδας στην Πλάκα) από τους πιο  βάναυσα κακοποιημένους ναούς από το σύγχρονο ελληνικό κράτος, ωστόσο οι δίδυμοι θεοί είχαν, από αρχαιοτάτων χρόνων, προνοήσει για την απότιση τιμής στη μαμή (τους) Ειλείθυια •   μέσω του ανθρώπινου ασυνείδητου που μοιάζει να υπηρετεί ένα θεϊκό σκοπό των δίδυμων θεών Απόλλωνα και Άρτεμις: την απότιση τιμής στις, Αφροδίτη, Αθηνά,  Δήμητρα, Ίριδα  και Υπερβόρεια Ειλείθυια, που έτρεξαν να βοηθήσουν τη μητέρα τους Λητώ για να γεννήσει. Αποτέλεσμα, ένα εκπληκτικό γεωδαισιακό δίκτυο μεταξύ των εκκλησιών, μετόχι του πανάγιου τάφου στην Πλάκα το οποίο κτίστηκε πάνω στα ερείπια αρχαίου ναού αφιερωμένου στη Θεά Αφροδίτη,  εκκλησία της Παναγίας Καπνικαρέας στην Πλάκα η οποία έχει χτιστεί πάνω στα θεμέλια αρχαίου ελληνικού ναού αφιερωμένου στην Δήμητρα, εκκλησία της  Αγίας Παρασκευής στη μητρόπολη της Χαλκίδας η οποία χτίστηκε πάνω σε ερείπια αρχαίου ναού αφιερωμένο στον Απόλλωνα και στην Άρτεμη, ναός της Αθηνάς στον Ιερό βράχο της Ακρόπολης (Παρθενώνας), και των σωζόμενων σήμερα ναών του Απόλλωνα• του Απόλλωνα Πατρώου στο Θησείο, του Δελφινίου Απόλλωνα στις Στήλες του Ολυμπίου Διός, του Απόλλωνα Ζωστήρα στον Αστέρα Βουλιαγμένης, του Απόλλωνα στην Αίγινα και του Αμυκλαίου Απόλλωνα στη Λακωνία. Το πόστ με τίτλο «Απότιση τιμής των θεών Απόλλωνα και Άρτεμις στις θεές που έτρεξαν να βοηθήσουν τη μητέρα τους Λητώ για να γεννήσει» , εδώ  

Χαρακτηριστικό είναι ότι, παρά την εξόφθαλμη – εκτεταμένη χρήση δομικών υλικών από το Ιερό της Υπερβόρειας Ειλείθυιας για την κατασκευή του χριστιανικού ναού Άγιος Ελευθέριος στη Μητρόπολη Αθηνών, εντούτοις, από τη σήμανση του Υπουργείου Πολιτισμού που αναφέρεται στην τοπωνυμία  της εκκλησίας απουσιάζει κάθε αναφορά στο ιερό της Υπερβόρειας Ειλείθυιας [εικόνα 4]! Το ίδιο ισχύει και για το Ναό της  Αρτέμιδος στην Πλάκα (σήμερα Αγ. Αικατερίνη στην Πλάκα), αλλά και για τους δεκάδες χριστιανικούς ναούς ανά την ελληνική επικράτεια που χτίστηκαν στα θεμέλια αρχαίων Ελληνικών Ναών.

Χαρακτηριστικό επίσης είναι, ότι για τις  πινακίδες σήμανσης που αναφέρονται στις τοπωνυμίες αρχαιολογικών ενοτήτων και μεμονωμένων ναών του Αρχαίου Ελληνικού Πολιτισμού, και για τις πινακίδες σήμανσης που αναφέρονται στις τοπωνυμίες χριστιανικών χώρων λατρείας, χρησιμοποιούνται τα ίδια ακριβώς συνθετικά  στοιχεία πινακίδας της εικόνας 4! Σε μια προσπάθεια «εξισωτικής πολιτισμικής σπουδαιότητας» των χριστιανικών τόπων λατρείας με τους αρχαίους Ελληνικούς Ναούς, προφανώς για την αποφυγή πρόκλησης πολιτισμικού Σοκ στο χριστεπώνυμο πλήρωμα της Εκκλησίας μας, το ελληνικό κράτος επέβαλε για τους αρχαίους Ελληνικούς Ναούς, τις εκκλησίες, τα  μοναστήρια και τους λοιπούς χριστιανικούς τόπους λατρείας να χρησιμοποιείται ο κοινός τύπος σήμανσης της εικόνας 4. Πρόκειται  για πινακίδες με επίμηκες σχήμα  που γίνονται εύκολα αντιληπτές στο χώρο, με ειδικά επεξεργασμένο φύλλο χάλυβα με – το γνωστό σε όλους- καφέ χρώμα που στην επιφάνειά του χαράσσονται με ψηφιακή εγχάραξη και  εσώγλυφα, όλες οι λεκτικές και οπτικές  πληροφορίες σε χρώμα κίτρινο για την ελληνική γλώσσα και σε λευκό για την αγγλική (το καφέ χρώμα του τύπου αυτού πινακίδας επιλέχθηκε επειδή αναπτύσσει με την πάροδο του χρόνου μια επιφανειακή  ανθεκτική πατίνα που σκουραίνει  με το  χρόνο, ενώ η  πατίνα που δημιουργείται  αναπτύσσεται και προστατεύει ταυτόχρονα  από τη διάβρωσή του). Η διαφοροποίηση  από την κοινή σήμανση καθώς και η απλότητα του σχεδιασμού της πινακίδας της εικόνας 4  απαντά στην ανάγκη της ανταπόκρισης της σήμανσης για δομικές κατασκευές με πολιτισμική αξία υψηλότερη των κοινών κατασκευών και εγκαταστάσεις διαφορετικών χωρικών ποιοτήτων. 

Και κάπως έτσι εξισώθηκαν, από άποψη πολιτισμικής σπουδαιότητας, οι αρχαίοι Ελληνικοί Ναοί με τις βυζαντινές εκκλησίες και μοναστήρια, που το έθος των βυζαντινών ήθελε να οικοδομούνται  πάνω στα λείψανα Ελληνικών Ναών, αλλά και με τις εκκλησίες που κτίστηκαν από το σύγχρονο ελληνικό κράτος στα θεμέλια Ελληνικών Ναών. Δίχως καν να παρέχεται υποτυπώδης πληροφόρηση για την προχριστιανική ιστορικότητα του χώρου. Με μια απλή, έστω, πινακίδα…]

[Ένας ακόμη βάναυσα κακοποιημένος αρχαίος Ναός  από το σύγχρονο ελληνικό κράτος, που βρίσκεται στο κέντρο της Αθήνας, είναι ο Ναός της Αγίας Φωτεινής (της Σαμαρείτισσας). Χτίσθηκε πάνω σε αρχαίο ναό της Εκάτης, σε ρυθμό βασιλικής. Βρίσκεται στην αρχή της οδού Καλλιρόης,  στο Ολυμπιείο (Στήλες του Ολυμπίου Διός),  δίπλα στο ναό του Δελφινίου Απόλλωνα. Η Εκάτη λέγεται ότι είναι μία από τις μορφές της θεάς Αρτέμιδος. Η εκκλησία βρίσκεται εντός της αρχαίας κοίτης του Ιλισσού. Ο υπάρχων ναός κτίστηκε το 1872, στον χώρο του στρατιωτικού νεκροταφείου των Βαυαρών. Δίπλα του, υπάρχουν τα απομεινάρια  ενός άλλου αρχαίου μνημείου αφιερωμένου στον θεό Πάνα. 

Κατά την Ελληνική Μυθολογία η Εκάτη εμφανίζεται σαν χθόνια θεότητα. Από γλωσσολογικής άποψης το όνομά της φαίνεται ότι είναι ελληνικό και σχετίζεται πιθανώς με το επίθετο «εκατηβόλος» που αποδιδόταν στον Απόλλωνα. Υπάρχουν τίτλοι της όπως «άγγελος» και «φωσφόρος». Με τον δεύτερο τίτλο πολλές φορές η Εκάτη ονομάζεται «φορέας του φωτός» (βλ. Ευριπίδου Ελένη). Η Εκάτη, θεά της μαγικής τέχνης στον κάτω κόσμο, ήταν το μοναδικό παιδί των Τιτάνων Πέρση και Αστερίας. Με αυτή την καταγωγή η θεά συγγενεύει με τον Απόλλωνα και την Άρτεμη –με την οποία καθ’ όλη την αρχαιότητα εν πολλοίς ταυτίζεται,  καθώς η Φοίβη είναι μητέρα της Αστερίας και της Λητούς. Από τους γονείς της κληρονόμησε δυνάμεις πάνω στη γη, τη θάλασσα και τον ουρανό. Η μορφή της Εκάτης βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο της Κορίνθου σε μία τρίπτυχη πλάκα μαζί με τον Φωτοφόρο Απόλλωνα. Στην  τρίπτυχη πλάκα η Εκάτη απεικονίζει έναν άγγελο, μορφή όμοια με αυτήν που η χριστιανική πίστη δανείστηκε από το δωδεκάθεο για τους «δικούς της» αγγέλους • αν και η επικρατούσα άποψη για την κατασκευή των αγγέλων κατά το χριστιανικό δόγμα είναι ότι βασίστηκε στην  πολύχρωμη Ίριδα, την αγγελιοφόρο των θεών. Οι αρχαίοι Έλληνες φαντάζονταν την Ίριδα ακριβώς όπως αγιογραφούνται σήμερα από τους χριστιανούς οι αρχάγγελοι: νέα με πλούσιο βραχύ χιτώνα, με μεγάλες πτέρυγες στους ώμους και χρυσά φτερωτά σανδάλια φέροντας στο χέρι το κηρύκειο. Η Ίριδα αποκαλείται «ἄγγελος ὠκύς» , Οδύσσεια, π 468 – μ 374). 

Το όνομα «Φωτεινή» της σημερινής ορθόδοξης εκκλησίας Αγία Φωτεινή που  χτίσθηκε στα θεμέλια του αρχαίου ναού της Εκάτης στην κοίτη του ποταμού Ιλισσού στο Ολυμπιείο, προήλθε από τον τίτλο «φωσφόρος», «φορέας του φωτός» που αποδίδονταν στην Εκάτη (βλ. Ευριπίδου  Ελένη) ]

– Το ιερό του Απόλλωνα στο Δαφνί ήταν μία από τις πιο σημαντικές στάσεις της ελευσινιακής πομπής. Αυτό δικαιολογεί και την ύπαρξη οργανωμένης λατρείας προς τιμήν της Δήμητρας και της Περσεφόνης στο πλαίσιο του απολλωνιακού τεμένους. Ο Απόλλων εδώ είχε την προσωνυμία «Δαφνηφόρος». Το συμπέρασμα αυτό προκύπτει από επιγραφή σε μαρμάρινη έδρα-θρόνο στο αθηναϊκό θέατρο του Διονύσου, όπου διαβάζουμε «Ιερέως Απόλλωνος Δαφνηφόρου».  Ο ιερός χώρος , τον οποίο περιγράφει με ακρίβεια ο Παυσανίας, έχει εντοπιστεί στα όρια που καταλαμβάνει σήμερα η βυζαντινή μονή της Παναγίας Δαφνίου. Το Ιερό του Απόλλωνα περιλάμβανε ναό και κάποιο υπόστυλο οικοδόμημα, καθώς στον χώρο βρέθηκε μεγάλος αριθμός σπονδύλων και κιονοκράνων ιωνικού και δωρικού τύπου. Ένας ιωνικός κίονας μάλιστα, έχει χρησιμοποιηθεί στη στήριξη των τοξωτών ανοιγμάτων στη νοτιοδυτική γωνία του εξωνάρθηκα του καθολικού της μονής Δαφνίου. Υπήρχαν τρεις ακόμα όμοιοι ιωνικοί κίονες, οι οποίοι αφαιρέθηκαν και αντικαταστάθηκαν με χτιστούς στύλους από τον λόρδο Έλγιν. Οι κίονες αυτοί, όπως και τα υπόλοιπα Μάρμαρα του Παρθενώνα  (Ελγίνεια Μάρμαρα) σήμερα βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο του Λονδίνου. Επιπλέον, αρκετά λίθινα κατάλοιπα από το ιερό του Απόλλωνα βρέθηκαν εντοιχισμένα στα μεταγενέστερα βυζαντινά κτίσματα, και εντός της περιβόλου της μονής. Σήμερα όλα αυτά τα ευρήματα βρίσκονται εκτεθειμένα σε πλήρως ανακαινισμένη αίθουσα της στοάς των μοναστικών κελιών στα νότια του καθολικού της μονής του Δαφνιού. Η αρχιτεκτονική μορφή του ναού του Απόλλωνα αλλά και ολόκληρου του ιερού μάς είναι σχεδόν ολοκληρωτικά άγνωστη. Με την ανέγερση κατά τα βυζαντινά χρόνια της μονής Δαφνίου, συναντήθηκαν στον χώρο αυτό δύο ιστορικές περίοδοι, η κλασική αρχαιότητα και το Βυζάντιο.

– Ο ορεινός όγκος του Κεντρικού Υμηττού σε σχήμα τραπεζοειδoύς και κορυφή στα 660 μ. Νότια, συνδέεται μέσω του διάσελου του Σταυρού, με τον Νότιο ή Άνυδρο Υμηττό. Η ανατολική πλευρά του υψώματος διασχίζεται από μεγάλη χαράδρα. Στη κατώτερο μέρος της κοιλάδας υπάρχει η εκκλησία προφήτης Ηλίας κτισμένος στη βάση αρχαίου ναού και ένα πανάρχαιο αστείρευτο πηγάδι. Σε ανασκαφές τα έτη 1949 και 1950 ο αρχαιολόγος Νικόλαος Κοτζιάς αποκάλυψε ότι ο ναός κτίσθηκε στη βάση του ναού του Προοψίου Απόλλωνα ενώ λίγα μέτρα νοτιοδυτικά αποκάλυψε μέρος του ναού του Ομβρίου Διός. Αποκάλυψε επίσης τον κοινό βωμό των δυο θεών καθώς και το μεγαλειώδη περίβολο που προστάτευε τον βωμό από τους μυκηναϊκούς χρόνους (Νικόλαος Χ. Κοτζιάς, «Ανασκαφαί εν Προφήτη Ηλία, Υμηττού». Πρακτικά της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας 1949 και 1950). Ο Ν. Κοτζιάς έφθασε στην ταυτοποίηση των θεοτήτων που λατρευόταν στα ιερά αναλύοντας τις συνήθειες των κατοίκων της περιοχής. Συνέδεσε τις ολονύκτιες φωτιές που ανάβουν οι κάτοικοι της περιοχής την παραμονή της γιορτής του προφήτη Ηλία προς τιμή του αγίου με τη πανάρχαια λατρεία της φωτιάς και του θεού Απόλλωνα. Το φως, εξάλλου, που λούζει τον λόφο όταν ανατέλλει ο ήλιος είναι ένα ακόμη σημάδι ότι ο χώρος συνδέεται με τον Φοίβο – Απόλλωνα τον Προόψιο. 

Ισοσκελές είναι το τρίγωνο με κορυφή το ναό της Αρτέμιδας στην Πλάκα (σήμερα εκκλησία Αγ. Αικατερίνη), και πλευρές έως (α) το ιερό του Δαφνηφόρου Απόλλωνα στο Χαϊδάρι (σήμερα μονή της Παναγίας Δαφνίου) (9.566,31 μ.) και (β) το ναό του Προοψίου Απόλλωνα στον Υμηττό (σήμερα εκκλησία προφήτης Ηλίας) (9.566,83 μ.). [εικόνα 5]

Advertisements