Η θεά δεν παίζει ζάρια

Σύμφωνα  με  τη  μυθολογία  η  Άρτεμις  είναι  κόρη  του  Δία  και  της  Λητούς  και δίδυμη  αδελφή  του  Απόλλωνα.  Παρουσιάζεται  μάλιστα  αμέσως  μετά  τη  γέννησή της  να  βοηθάει  τη  μητέρα  της  στον  τοκετό  του  μικρότερου  Απόλλωνα.  Πρόκειται  για την  πιο  αγαπημένη  θεότητα  του  ελληνικού  κόσμου  μετά  τον  πατέρα  της,  Δία.  Είναι αυτή  με  τα  περισσότερα  προσωνύμια,  που  αντανακλούν  τον  πολυεπίπεδο  και πολύμορφο  χαρακτήρα  της.  Σίγουρα  είναι  και  μία  από  τις  παλιότερες. Η  προέλευση  του  ονόματός  της  είναι  αρκετά  σκοτεινή.  Με  αυτό  το  θέμα ασχολούνται  και  οι  αρχαίοι  συγγραφείς,  από  τους  οποίους  παραδίνονται  τρεις διαφορετικές  ερμηνείες. Σύμφωνα  με  τον  Πλάτωνα προκύπτει  από  την ακεραιότητα  του  χαρακτήρα  της  (ἀτρεμὲς),  αφού  επέλεξε  την  παρθενία  και  απέφυγε την  ανδρική  γονιμότητα.  Ο  Στράβων δίνει  μία  άλλη  εξήγηση.  Είναι  η  θεά,  που  κάνει τους  ανθρώπους  αρτιμελείς.  Η  τρίτη  άποψη  συνδέει  το  όνομα  της  με  το  ρήμα ἀρτάμεῑν,  που  σημαίνει  σφάζω.  Αυτό  δέχονται  και  ως  πιο  πιθανή  εκδοχή  οι περισσότεροι  θρησκειολόγοι  σήμερα,  καθώς  συλλαμβάνεται  έτσι  το  αρχαιότερο στοιχείο της φύσης της. Η  αγαπημένη ασχολία  της  θεάς  είναι  το κυνήγι,  γι’  αυτό  και  συχνά  στην εικονογραφία  της  εικονίζεται  με  φαρέτρα  και  τόξο.  Από  την  αρχαία  γραμματεία αποκαλείται  «τοξοφόρος»,  «τοξότις»,  «τοξόδαμνος».  Ταυτόχρονα  με  την  ιδιότητά της ως κυνηγού είναι και πότνια θηρών, προστάτιδα  των  ζώων.  Ιερό  της  ζώο  είναι το  ελάφι,  ενώ  ο  σκύλος  τη  συνοδεύει  στο  κυνήγι.  Στενή  σχέση  έχει  και  με  την  αίγα, που αποτελούσε το πιο συχνά θυσιασμένο ζώο στα ιερά της. Η  στενή  της  σχέση  με  τα  ζώα  και  τη  φύση  την  έκανε  προστάτιδα  κάθε  έμβιου πλάσματος,  που  χρειαζόταν  φροντίδα.  Έτσι,  μία  από  τις  βασικές  της  ιδιότητες  ήταν κουροτρόφος.  Θεά  του  τοκετού  γίνεται  μάλλον  από  το  ρόλο,  που  διαδραμάτισε  στη γέννηση  του  αδελφού  της  Απόλλωνα. Είναι,  επίσης,  μία  από  τις  πιο  αυστηρές  θεότητες,  που  ήταν  πολύ  δύσκολο  να εξευμενιστεί.  Επιπλέον,  λόγω  του  άτεγκου  χαρακτήρα  της,  την  επικαλούνταν  οι άνθρωποι στους όρκους τους πολύ συχνά. Η  αυστηρότητά  της  ειδικά  απέναντι στους  ασεβείς,  γίνεται  φανερή  και  μέσα  από  τους  μύθους  στους  οποίους εμπλέκεται.  Είναι  αυτή,  που  μαζί  με  τον  Απόλλωνα  σκοτώνει  τα  παιδιά  της  Νιόβης, αξιώνει  τη  θυσία  της  Ιφιγένειας  και  τιμωρεί  τον  κυνηγό  Ακταίωνα,  που την πλησίασε με ανόσιους σκοπούς. Η  Άρτεμις  δεν θα υποτασσόταν ποτέ στην ετυμηγορία ενός θνητού. Ως «πότνια θηρών», δηλαδή «Δέσποινα των ζώων», θεά της άγριας φύσης, λατρευόταν ιδιαίτερα σε μέρη ορεινά και δασώδη. Κατοικούσε στις πηγές και στα ποτάμια και προστάτευε τα ζώα εξουσιάζοντάς τα.

Στην  Πελοπόννησο,  περιοχή που απασχολεί την παρούσα παράθεση Ιερών της θεάς, σύμφωνα με  μεταπτυχιακή εργασία της Μαρίας Τσονουπούλου του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, που συγκέντρωσε και  παρουσίασε  όλα  τα  Ιερά της  θεάς  Αρτέμιδος  από  την περιοχή της Πελοποννήσου, τα  ιερά της  θεάς που  έχουν  ταυτιστεί  μέσω  ανασκαφών είναι τα εξής:

Ναός  της  Λιμναίας  Αρτέμιδος  στη  Σικυώνα, Ιερό  της  Ορθίας  Αρτέμιδος  στη  Λυκώνη,   Ιερό  Αρτέμιδος  στο  Ασκληπιείο  της  Επιδαύρου, Ιερό  Κλαυδίας  Αρτέμιδος  στην  Παλιά  Επίδαυρο , Ιερό  Ωραίας  Αρτέμιδος  στο  Καμάρι  πολύ κοντά στην κορυφή του όρους Μεγαλοβούνι σε υψόμετρο  1287 μ., Ιερό  Ορθίας  στη  Σπάρτη, Ιερό  Ορθίας/Ουπησίας  Αρτέμιδος  στο  Ασκληπιείο  της  Μεσσήνης , Ιερό  Λιμνάτιδος/Λαφρίας  στο  όρος  Ιθώμη   στη  μέση  περίπου της  απόστασης  προς  την  κορυφή (στην  κορυφή  του  βουνού  βρισκόταν  το  ιερό  του  Δία  Ιθωμάτα), Ιερό  Λιμνάτιδος  Αρτέμιδος  στο  όρος  Λάπιθο σε  υψόμετρο  755  μ., Ιερό  Ιφιγένειας  Αρτέμιδος  στην  Αιγείρα, Ιερό  Αοντίας  Αρτέμιδος  στη  Ρακίτα Αχαΐας σε υψόμετρο  1150  μ. στο  όρος  Παναχαϊκό, Ιερό  Μεσοπολίτιδος  Αρτέμιδος  στον  Ορχομενό , Ιερό Αρτέμιδος στο Κωτίλιο (σημερινός νομός Ηλείας), Ιερό Κνακεάτιδος Αρτέμιδος στο Μαυρίκι, Ιερό Αρτέμιδος κοντά στους Ερμές, Ιερό Αρτέμιδος (και Πανός) στα Λυκόχια Μαντινείας, Ιερό Αρτέμιδος στο όρος Κτενιάς και, τέλος, Ιερό  Ημέρας  Αρτέμιδος  στους  Λουσούς  (σημερινή  Αχαΐα) βόρεια  από  το  σημερινό  χωριό  Λουσικό στις υπώρειες  του  όρους  Χελμού  (Αροάνια  όρη  κατά  την αρχαιότητα) σε  υψόμετρο  1200  μ.

Η ακρίβεια με την οποία η Άρτεμις επέλεξε τις θέσεις που ο άνθρωπος έχτισε τους Ναούς Της. Το ασυνείδητο κινεί τα νήματα του πολιτισμού μας.

– Ο Ναός της Αγροτέρας Αρτέμιδος ήταν ναός ιωνικού ρυθμού, κτισμένος το 448 π.Χ., ίσως από τον Καλλικράτη. Ομοιάζει με τον Ναό της Απτέρου Νίκης. Τον αναφέρουν ο Πλάτων και ο Παυσανίας, ενώ κατά τον Πλούταρχο στην περιοχή αυτή τελούνταν τα Μικρά Ελευσίνια Μυστήρια. Συνδέεται άμεσα με την νίκη των Αθηναίων στην Μάχη του Μαραθώνα. Εδώ τελούταν ετήσιες θυσίες και γιορτές προς τιμή της θεάς Αρτέμιδας εκπληρώνοντας έτσι το τάμα των Αθηναίων για να την ευχαριστήσουν για τη νίκη τους στη Μάχη. Μετατράπηκε αργότερα σε χριστιανικό ναό με νεκροταφείο και διευρύνθηκε κατά τον 17ο αιώνα με τρούλο, ενώ ονομάστηκε «Παναγιά στην Πέτρα». Κατεδαφίστηκε το 1778 για να κτιστεί το τείχος γύρω από την Ακρόπολη. Σήμερα είναι αρχαιολογικός χώρος ανάμεσα στις οικοδομές, στην συνοικία  Μετς  της Αθήνας που βρίσκεται απέναντι και νοτιοανατολικά από το Ζάππειο. Το «οικόπεδο» στο Μετς όπου βρίσκονται τα θεμέλια του Ιερού της Αρτέμιδος, προστάτευσαν οι κάτοικοι της περιοχής. Ότι το Ιερό της Αγροτέρας Αρτέμιδας δεν θάφτηκε κάτω από τόνους τσιμέντου,  οφείλεται αποκλειστικά στο σθένος των κατοίκων του Μετς. Σε μια άνιση μάχη των κατοίκων για να αποτραπεί ο αποχαρακτηρισμός του αρχαιολογικού χώρου,  με σκοπό την οικοδομική εκμετάλλευση του οικοπέδου (!), η ομάδα  διαμαρτυρίας και δράσης για την προς εξαφάνιση θέση του ιωνικού Ναού της Αγροτέρας Αρτέμιδος στην οδό Αρδηττού, που δημιουργήθηκε από την Πρωτοβουλία κατοίκων Μετς, κατάφερε να αποτρέψει την οικοδομική εκμετάλλευση του Ιερού.

– Το Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών (γερμ.: Österreichisches Archäologisches Institut (ÖAI) Athen) είναι ένα από τα 17 ξένα αρχαιολογικά ινστιτούτα που λειτουργούν στην Αθήνα. Ιδρύθηκε το 1898, και είναι έτσι το πέμπτο παλαιότερο του είδους του στην Ελλάδα. Σημαντικότερός του στόχος είναι η παροχή μίας βάσης στους αυστριακούς ερευνητές και υποτρόφους στην Ελλάδα, καθώς και η προώθηση των αυστριακών αρχαιολογικών ερευνητικών έργων στον ελληνικό χώρο. Το ινστιτούτο στεγάζεται σε κτίριο  ιδιοκτησίας της Αυστριακής Δημοκρατίας, επί της λεωφόρου Αλεξάνδρας στον αριθμό 26. Στο ίδιο κτίριο στεγάζεται η Πρεσβεία και το Προξενείο της Αυστρίας. Το 1950  χαρακτηρίστηκε με νόμο ως έργο τέχνης που χρειάζεται ειδική κρατική προστασία, γιατί αποτελεί αξιόλογο νεοκλασσικό κτίριο, έργο του αρχιτέκτονα Ερνέστου Τσίλλερ, κτισμένου το 1906. Το Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών (OeAI) ιδρύθηκε το 1898. Η πρώτη έρευνα του Αυστριακού Ινστιτούτου στην Ελλάδα ήταν η ανασκαφή του  φημισμένου Ιερού  της Ημέρας  Αρτέμιδος στους αρχαίους  Λουσούς. Η ανασκαφή ξεκίνησε ταυτόχρονα με την ίδρυση του Ινστιτούτου στην Αθήνα, το 1898.

– Οι  αρχαίοι  Λουσοί  είναι  αμέσως  βόρεια  από  το  σημερινό  χωριό  Λουσικό.  Το φημισμένο Ιερό  της Ημέρας  Αρτέμιδος  βρίσκεται  σε  απόσταση  ενός  περίπου  χιλιομέτρου  από την  πόλη  και  σε  ένα  οροπέδιο  σε  υψόμετρο  1200  μ. Το  οροπέδιο αυτό  αποτελούσε  το  κέντρο  της  λατρείας  από  την  ίδρυση  του  ιερού. Ο ναός  χρονολογείται  το  300  π.Χ.  περίπου.  Αυτό  προκύπτει  σχεδόν  αποκλειστικά από  ανασκαφικά  δεδομένα.

Οι  πρώτες ανασκαφές  του  χώρου  διεξήχθησαν  το  1898  και  1899  από  το  Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο. Ως προελέχθη,  ήταν  η πρώτη έρευνα του Αυστριακού Ινστιτούτου στην Ελλάδα. Τα  πορίσματα  αυτών  των  ανασκαφών  δημοσιεύτηκαν  από τους  A.  Wilhelm  και  W.  Reichel  στο  ÖJh (1901).  Ακόμη  και  σήμερα  το  άρθρο  τους  παραμένει θεμελιώδες  και  βασική  πηγή  πληροφοριών  για  την  έρευνα  του  ιερού. Επίσης,  αξίζει  να  σημειωθεί  ότι  στο ανατολικό  τμήμα  του  ναού  βρισκόταν  ένα  εκκλησάκι  της  Παναγίας  χτισμένο  σχεδόν εξ ολοκλήρου με υλικό του ναού, το οποίο είχε  χτιστεί  το  1840  περίπου  και  ήταν  ήδη  ερειπωμένο  από  τα  χρόνια  των  πρώτων  ανασκαφών. Κατεδαφίστηκε  το  1996  για  την  διευκόλυνση  των  εργασιών.  Ήταν  το  τρίτο  στη  σειρά  εκκλησάκι,  που είχε  χτιστεί  στο  ίδιο  σημείο (Μητσοπούλου-Λεόν-  G.Ladstätter  2000,  53).

Αξίζει να σημειωθεί ότι  η  έρευνα  στους  Λουσούς  άρχισε  με  «άσχημη»  αφορμή.  Λίγο  πριν  το  1898  έγινε  προσπάθεια  να πουληθούν  παράνομα  περίπου  200  αρχαία  αντικείμενα,  τα  οποία  προφανώς  ήταν  προϊόντα λαθρανασκαφής.  Τα  αντικείμενα  αυτά  αναγνωρίστηκαν  ως  προερχόμενα  από  το  ναό  της  Ημέρας.  Και έτσι  αποφασίστηκε  η  έναρξη  ανασκαφών  στον  χώρο,  που  μέχρι  τότε  υπήρχαν  μόνο  ελάχιστα  ορατά αρχαία  κατάλοιπα (Voyatzis  1990,  35).  Τα  αντικείμενα  της  λαθρανασκαφής  σήμερα  βρίσκονται διασκορπισμένα  σε  15  μουσεία  του  εξωτερικού, μεταξύ  των  οποίων  του  Βερολίνου, της  Καρλσρούης, της  Βοστώνης,  ενώ αρκετά  από αυτά  φυλάσσονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό  Μουσείο  στην  Αθήνα.

Η έναρξη της λατρείας της Αρτέμιδος στους Λουσούς τοποθετείται χρονικά στα τέλη του 8ου αιώνα π.Χ. με βάση τα πρωιμότερα ευρήματα. Από τότε και μέχρι και τον 5ο αιώνα π.Χ. το ιερό γνώρισε κάποια ακμή, αν και δεν έχουν βρεθεί και ταυτιστεί θεμέλια από κτήρια. Μία δεύτερη περίοδος ακμής γνωρίζει το ιερό στα τέλη του 4ου με αρχές 3ου αιώνα π.Χ. Είναι γνωστό από επιγραφές ότι τότε διοργανώνονταν και αγώνες προς τιμήν της θεάς, τα  Ημερήσια, ενώ το ιερό παρείχε και ασυλία.

Στο  ναό  υπάρχουν  δύο  τύποι  ηγεμόνων  καλυπτήρων,  που  είναι  και  οι  δύο ανθεμωτοί. Ο  δεύτερος  τύπος  ηγεμόνων καλυπτήρων  διακοσμείται  από  ανθέμιο  με  ίσα  φύλλα  και  κεφαλή  Αθηνάς  με κορινθιακό  κράνος. Ο  τύπος  των  καλυπτήρων  με  την  κεφαλή  της  Αθηνάς  είναι  γνωστός  από  την  Αθήνα.  Έχει  βρεθεί στην  Αγορά στο Θησείο και τον  Κεραμεικό  και χρονολογείται  και  στα  δύο  παραδείγματα  στα  υστεροελληνιστικά χρόνια ( Schauer  2006,  71).  Την  παρουσία  της  Αθηνάς  στο  ιερό  της  Αρτέμιδος  προσπάθησε  να  εξηγήσει η  Mitsopoulos-Leon,  η  οποία  συνέδεσε  το  συγκεκριμένο  μοτίβο  με  ιστορικά  γεγονότα.  Ο  ιστορικός Πολύβιος  αναφέρεται  διεξοδικά  στην  απειλή,  που  δέχθηκε  το  ιερό  από  επιδρομή  των  Αιτωλών  το 240 και το  220  π.Χ.  (Πολύβιος,  Ιστορίαι,  V,18,10). Στην  διάρκεια  αυτών  των  χρόνων  θα  πρέπει  να δόθηκαν  στη  θεά (Άρτεμις) πολεμικά  χαρακτηριστικά,  που  αποτυπώνονται  στον  τύπο  της  κρανοφόρου. Σύμφωνα με αυτή την εξήγηση,  δεν είναι,  η  Αθηνά,  που  εικονίζεται  στους  καλυπτήρες,  αλλά  η  Άρτεμις,  που  έσωσε  τον  τόπο  από τους  Αιτωλούς  (Mitsopoulos-Leon  2001,  421).

Η παραπάνω εξήγηση είναι εσφαλμένη. Δεν δόθηκαν στην Άρτεμις πολεμικά  χαρακτηριστικά,  που  αποτυπώνονται  στον  τύπο της κρανοφόρου, αλλά είναι η Αθηνά,  που εικονίζεται στους καλυπτήρες. Η παρουσία της Αθηνάς στο Ιερό της Ημέρας Αρτέμιδος στο όρος  Χελμός στην Πελοπόννησο, είναι απολύτως δικαιολογημένη. Η κατασκευή του τύπου των καλυπτήρων με την κεφαλή της Αθηνάς, που είναι  γνωστός από την Αθήνα και  έχει βρεθεί στην Αγορά στο Θησείο και τον Κεραμεικό, είναι ανθρώπινη πράξη ασυνείδητη, δικαιολογείται, δε, στο Ιερό της  Ημέρας Αρτέμιδος στους αρχαίους Λουσούς, για τον εξής λόγο:

Το Ιερό της Ημέρας Αρτέμιδος στους αρχαίους Λουσούς και ο ναός της Αθηνάς στην Ακρόπολη των Αθηνών (Παρθενώνας), βρίσκονται στο ίδιο ακριβώς γεωγραφικό πλάτος, στις 37 μοίρες, 58 πρώτα και 18 δεύτερα! Η απόσταση μεταξύ τους σε ευθεία είναι 141,67 χιλιόμετρα. Το Ιερό της Ημέρας Αρτέμιδος βρίσκεται σε υψόμετρο 1.092,7 μ. και ο  Παρθενώνας σε υψόμετρο 158,3 μ. [εικόνα 1]

image

Τέλος, το Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών, που ιδρύθηκε το 1898, έτος που  έκανε (και) την πρώτη του έρευνα στην Ελλάδα φέρνοντας στο φως το φημισμένο Ιερό της Ημέρας Αρτέμιδος, δεν στεγάστηκε τυχαία στο κτίριο που βρίσκεται επί της λεωφόρου Αλεξάνδρας στον αριθμό 26. Ο Ναός της Αγροτέρας Αρτέμιδος στο Μετς και το Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών, βρίσκονται στο ίδιο ακριβώς γεωγραφικό ύψος, στις 23 μοίρες, 44 πρώτα και 6 δεύτερα! ! Η απόσταση μεταξύ τους σε ευθεία είναι 2600,98 μ. [εικόνα 2]. Και η θεά δεν σταματά εδώ.

image

Ο Ναός της Αγροτέρας Αρτέμιδος και το Αυστριακό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών, βρίσκονται στο ίδιο ακριβώς υψόμετρο, στα 83,45 μ. και 83,4 μ. αντίστοιχα [εικόνες 3 και 4].

image

image

Η θεά δεν παίζει ζάρια.

Advertisements