Ναός του Απόλλωνα στο Δεσποτικό Κυκλάδων: ο τελευταίος ναός του Απόλλωνα

image

– Οι νέες ανακαλύψεις στο μικρό νησί Δεσποτικό που βρίσκεται Δυτικά της Αντιπάρου, και απέναντι από την Πάρο, φανερώνουν έντονη δράση στο μικρό βραχονήσι . Ιδιαίτερα σημαντικά και διαφωτιστικά για την τοπογραφία, την έκταση και τη χωροταξική οργάνωση του ιερού του Απόλλωνα http://goo.gl/maps/fvHUi , στο ακατοίκητο νησί Δεσποτικό, δυτικά της Αντιπάρου, ήταν τα αποτελέσματα της φετινής ανασκαφικής περιόδου που διήρκεσε από 25/5 έως 3/7. Η συστηματική έρευνα στη θέση Μάντρα Δεσποτικού ξεκίνησε το 1997 από τον αρχαιολόγο Γ. Κουράγιο (Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων). Έως σήμερα έχει έρθει στο φως ένα εκτεταμένο αρχαϊκό ιερό, η ακμή του οποίου χρονολογείται στον 6ο αι.π.Χ., ενώ τα πρωιμότερα ίχνη λατρείας ανάγονται στον 9ο και 8ο αι. π. Χ. (γεωμετρική εποχή). Η κατεξοχήν λατρευόµενη θεότητα στο ιερό κατά την αρχαϊκή και κλασική περίοδο ήταν ο Απόλλωνας. Έχουν ανασκαφεί μέχρι σήμερα 13 κτίρια.  Κατά τις φετινές έρευνες αποκαλύφθηκε ένα ιδιαίτερα πολύπλοκης κάτοψης κτιριακό συγκρότημα συνολικών διαστάσεων 35 Χ 15μ. Η αποκάλυψή των παραπάνω κτιρίων αποτελεί μαρτυρία για τη συνέχιση της λειτουργίας του ιερού και στους κλασικούς – ελληνιστικούς χρόνους, αλλά και για τη μεγάλη έκτασή και πολύπλοκη χωροταξική οργάνωσή του, που αντανακλούν τη μεγάλη φήμη και επισκεψιμότητα του έως και τον 3ο αι.π.Χ. Στα πολυάριθμα ευρήματα της φετινής ανασκαφικής έρευνας συγκαταλέγονται μεταξύ άλλων θραύσμα από την κνήμη ποδιού αρχαϊκού κούρου και ενεπίγραφα θραύσματα σκύφων και κυλίκων με το όνομα του Απόλλωνα (Α, ΑΠ, ΑΠΟΛ).  Οι εργασίες αναστήλωσης του αρχαϊκού ναού  έχουν αποκτήσει πρωταρχική σημασία, αφού στοχεύουν στην συμπλήρωση της κάτοψης του μνημείου και στην υποδήλωση της τρίτης διάστασης, ώστε να γίνει το μνημείο κατανοητό στον επισκέπτη. Η ολοκλήρωσή του έργου αναστήλωσης και συντήρησης έχει ως απώτερο σκοπό την οργάνωση και ανάδειξη του χώρου σε έναν μοναδικό αρχαιολογικό χώρο, ένα πρότυπο αρχαιολογικό πάρκο στις Κυκλάδες, με εποπτικό ενημερωτικό υλικό και διαδρομές περιήγησης, σε όλο το νησί, αφού πρόκειται για ένα από τα μοναδικά ακατοίκητα νησιά στις Κυκλάδες, με ιδιαίτερο φυσικό κάλλος.

– Η Ανάφη σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία αναδύθηκε από το βυθό του Αιγαίου, με διαταγή του Απόλλωνα για να προσφέρει καταφύγιο στους Αργοναύτες. Συγκεκριμένα, οι Αργοναύτες καθώς επέστρεφαν από την Κολχίδα, διασχίζοντας το Κρητικό Πέλαγος για να μπουν στο Αιγαίο, μια νύκτα κατασκότεινη, δίχως άστρα και φεγγάρι, έπεσαν πάνω σε σφοδρή κακοκαιρία. Η άγρια θάλασσα και οι δυνατοί άνεμοι οδηγούσαν την Αργώ σε ολοσχερή καταστροφή, χωρίς οι Αργοναύτες να μπορούν να την κατευθύνουν. Τότε ο Ιάσων σήκωσε τα χέρια στον ουρανό και παρακάλεσε τον Απόλλωνα να τους σώσει τάζοντάς του τάματα. Ο θεός έριξε ένα βέλος μπροστά τους, ο κόσμος ολόγυρα έλαμψε μεμιάς και οι Αργοναύτες είδαν ξαφνικά να αναφαίνεται ένα μικρό νησί, όπου και προσάραξαν. Με την ανατολή του ηλίου, στο πρώτο άλσος που συνάντησαν, ίδρυσαν βωμό για να τιμήσουν τον Απόλλωνα Αιγλήτη για τη σωτήρια αίγλη (λάμψη) που έριξε μέσα στην καταιγίδα. Το νησί ονομάστηκε  Ανάφη γιατί αναφάνηκε μέσα στη θάλασσα και έκτοτε ο θεός λατρεύτηκε ως Αναφαίος ή Αιγλήτης (τω παρά προσδοκιών Αναφανήναι). Κάθε χρόνο οι αρχαίοι κάτοικοι του νησιού τιμούσαν τον Απόλλωνα με μια γιορτή που ονομαζόταν Υακίνθεια. Η Ιερά Οδός που οδηγούσε στο Ιερό του Απόλλωνα ξεκινούσε από την ανατολική πλευρά της πόλεως και ακολουθώντας το διάσελο κατέληγε στη θέση όπου σήμερα βρίσκεται το Μοναστήρι της Ζωοδόχου Πηγής*, αφιερωμένο στην Παναγία την Καλαμιώτισσα (γέννηση της Θεοτόκου) http://goo.gl/maps/6WmYN . Τμήματα του λιθόστρωτου της Οδού είναι ακόμα και σήμερα ορατά. Κατά μήκος της υπήρχαν βωμοί και μνημεία.

– H μυθολογία συνέδεσε τη Δήλο με τη γέννηση των θεού Απόλλωνα. Για το λόγο αυτό η Δήλος αποτελούσε ιερό τόπο κατά την αρχαιότητα. Όπως αναφέρει ο σχετικός μύθος, η Δήλος ήταν αρχικά ένα μικρό πλεούμενο νησί που έπλεε άσκοπα στο πέλαγος. Όταν η Λητώ, κόρη του Τιτάνα Κόιου, έμεινε έγκυος από το Δία, προκάλεσε την οργή της Ήρας, η οποία την καταδίωκε και δεν μπορούσε να βρει καταφύγιο πουθενά. Τότε ο Δίας παρακάλεσε τον Ποσειδώνα να της προσφέρει καταφύγιο και ο Ποσειδώνας ακινητοποίησε το πλεούμενο νησί με αποτέλεσμα να σχηματιστεί η Δήλος. Στη Δήλο βρήκε καταφύγιο η Λητώ και γέννησε τους δίδυμους θεούς Απόλλωνα και Άρτεμη. Το Απολλώνιο Ιερό http://goo.gl/maps/rIWVU ,  εδραιωμένο ήδη από τους Ομηρικούς χρόνους, έφθασε στη μεγαλύτερη ακμή του στη διάρκεια των αρχαϊκών (7ος-6ος αι. π.Χ.) και κλασικών (5ος-4ος αι. π.Χ.) χρόνων. Έλληνες απ’ όλο τον τότε ελληνικό κόσμο συγκεντρώνονταν στο νησί για να λατρέψουν τον θεό του φωτός Απόλλωνα και την δίδυμη αδελφή του Άρτεμη, θεά της Σελήνης. Το ναϊκό συγκρότημα του Απόλλωνα αποτελείται από τρείς ναούς. Ο πρώτος ναός του Απόλλωνος των ιστορικών χρόνων, επιβλητικός παρά το μικρό ακόμη μέγεθός του, χτίστηκε μεταξύ των ετών 530-510 π.Χ. Με την ίδρυση της Α΄ Αθηναϊκής ή Δηλιακής Συμμαχίας (478 π.Χ.), το ιερό τέθηκε ολοκληρωτικά υπό την αθηναϊκή επιρροή. Λίγο μετά το 478 π.Χ. άρχισε, προς νότον του πρώτου ναού, η ανέγερση του δεύτερου ναού του Απόλλωνος.  Ο ναός ολοκληρώθηκε μετά το 303 π.Χ. Στο εσωτερικό του υπήρχαν τοποθετημένα πολλά ράφια για την εναπόθεση των αναθημάτων, διαμόρφωση που έκανε τον ναό να μοιάζει περισσότερο με θησαυρό. Στο διάστημα 425-417 π.Χ. η Αθήνα, στην αυλαία του μεγαλείου της και βαθύτατα επηρεασμένη από την γενική κρίση που επέφερε στην πόλη ο λοιμός (429 και 427/6 π.Χ.), ίδρυσε στην Δήλο τον τρίτο ναό του Απόλλωνος, σε μια προσπάθεια να εξευμενίσει τον καταστροφέα-λυτρωτή θεό. Ο νέος ναός, που υψώθηκε ανάμεσα στον παλιό (πρώτο) ναό και στον  δεύτερο ναό, κατασκευάσθηκε από λευκό πεντελικό μάρμαρο και πιθανώτατα από τεχνίτες που είχαν εργαστεί στα μεγάλα οικοδομικά σύνολα της Αθήνας. Μάλιστα, η δεξιοτεχνία της εκτέλεσης, η αντίληψη των μορφών καθώς και η πρωτότυπη και συνάμα άρτια συναρμογή των αρχιτεκτονικών στοιχείων παραπέμπουν στον γνωστό αρχιτέκτονα Καλλικράτη, συνάδελφο του Ικτίνου στον Παρθενώνα και αρχιτεχνίτη του ναού της Αθηνάς Νίκης.

– Η Πορτάρα http://goo.gl/maps/mYpva  είναι η τεράστια μαρμάρινη πύλη ενός εκατόμπεδου ναού που ξεκίνησε να χτίζεται τον 6ο π.χ. αιώνα προς τιμήν του θεού Απόλλωνα στη νήσο Νάξο. Στέκεται επιβλητική στο νησάκι «παλάτια» ή νησί του Βάκχου όπως λέγεται διαφορετικά στην αριστερή άκρη του λιμανιού της Νάξου. Σύμφωνα με την μυθολογία, σε αυτό το νησάκι ο Θησέας εγκατέλειψε την Αριάδνη και από εδώ την απήγαγε ο Διόνυσος με την ακολουθία του. Την κατασκευή του ναού ξεκίνησε ο τύραννος Λύγδαμις ο οποίος φιλοδοξούσε να δημιουργήσει έναν ναό παρόμοιο με το ναό του ολυμπίου Διός στην Αθήνα. Ο ναός θεμελιώθηκε γύρω στο 530 π.Χ. ως μια εξαιρετικά φιλόδοξη κατασκευή η οποία όμως τελικά δεν θα ολοκληρωθεί.

– Δυτικά και πάνω από το παραθαλάσσιο χωριό Απόλλωνα της Νάξου βρίσκεται ένα από τα δυο αρχαία λατομεία της Νάξου στα οποία πρωτοξεκίνησε η μεγαλύτερη τέχνη της αρχαιότητας, η μαρμαρογλυπτική. Οι «κούροι» της Νάξου είναι οι αρχαιότεροι στον ελληνικό κόσμο και από το αρχαίο αυτό λατομείο του Απόλλωνα μεταφέρθηκαν στη Δήλο, αλλά και σε άλλα μέρη εκατοντάδες ημίεργα αγάλματα και μαρμάρινοι όγκοι, με γνωστότερα αυτά στις Μέλανες Νάξου. Στο αρχαίο λατομείο του Απόλλωνα έχει απομείνει ο υπερμεγέθης κούρος (11 μέτρα), δεκάδες τομές στα μάρμαρα και πολλά κομμάτια από μέλη αρχιτεκτονικά, αλλά και απομεινάρια από ημίεργους κούρους. Ο εντυπωσιακός τεράστιος κούρος είναι γνωστός ως κούρος του Απόλλωνα http://goo.gl/maps/Z0mGO . Οι ειδικοί διαφωνούν για το ποιόν παριστάνει, άλλοι υποστηρίζοντας ότι παριστάνει τον θεό Απόλλωνα και άλλοι τον θεό Διόνυσο που και οι δύο λατρεύτηκαν στην Νάξο. Το άγαλμα μπορεί να μη το ολοκλήρωσαν είτε γιατί ράγισε και δεν γινόταν περαιτέρω επεξεργασία του, είτε για κάποιους λόγους ακυρώθηκε ή δεν πληρώθηκε η παραγγελία του.

– Ο αρχαϊκός ναός του Απόλλωνα http://goo.gl/maps/uHNCw  βρίσκεται στο Δημοτικό Διαμέρισμα του Δήμου Λίμνης Πλαστήρα,  στα δεξιά του δρόμου που οδηγεί από τη Μητρόπολη στη λίμνη Πλαστήρα. Βρέθηκε έτσι όπως τον καταπλάκωσε η στέγη του, όταν κατάρρευσε από φωτιά στα μέσα του 2ου αι π. Χ. Μετά από την πυρκαγιά εγκαταλείφθηκε. Πάνω από τα αετώματα του ναού  υπήρχε γείσο, ενώ τα μέτωπα έφεραν γραπτή διακόσμηση  και γεωμετρικά μοτίβα. Πεσμένο πάνω και δίπλα στο βάθρο του ναού βρέθηκε σε τρία μέρη το χάλκινο άγαλμα του Απόλλωνα στον τύπο του οπλίτη. Το γεγονός ότι βρέθηκε πάνω στο βάθρο, στην ίδια σχεδόν θέση, όπου λατρεύονταν για αιώνες, δεν αφήνει καμία αμφιβολία ότι το άγαλμα είναι λατρευτικό. Το άγαλμα ύψους 0,82 μ., με βάση τα τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά του χρονολογείται στα μέσα του 6ου αι π.Χ.. Η μορφή φορά στο κεφάλι κωνικό κράνος με επαυχένιο, θώρακα στο στήθος, στα χέρια περιβραχιόνια και περιπήχια και στα πόδια περικνημίδες. Από τη στάση των χεριών υποθέτουμε πως στο σηκωμένο δεξί χέρι ο θεός κρατούσε δόρυ από το οποίο σώζεται το ανώτερο τμήμα του, ενώ στο αριστερό πιθανόν τόξο.

Την ανακάλυψη του Ναού του Απόλλωνα  στο μικρό νησί Δεσποτικό κατά τη  φετινή ανασκαφική περίοδο που τελείωσε στις 3/7/2015  επιβεβαιώνει με τρόπο εκπληκτικό η επιστήμη της αρχαιολογικής γεωδαισίας, με την οποία τα ευρήματα στο Δεσποτικό ταυτοποιούνται πλήρως με το θεό Απόλλωνα (το σημείο – στόχος συστηματικής ανασκαφής στον αρχαιολογικό χώρο της Δεσποτικός όπου ανακαλύφθηκε ο ναός του Απόλλωνα, αποτελεί σημείο αναφοράς με τρία τουλάχιστον γνωστά μνημεία: τους ναούς, Απόλλωνα οπλίτη στη Μητρόπολη του δήμου Λίμνης Πλαστήρα, Απόλλωνα στη Δήλο, Απόλλωνα στην Πορτάρα της Νάξου, Απόλλωνα στην Ανάφη και τον Κούρο του Απόλλωνα στη Νάξο).

Ακολουθεί εκπληκτική Απολλωνία γεωδαισία

– Η ευθεία που ενώνει το ναό του Απόλλωνα στο Δεσποτικό με το ναό του Απόλλωνα στην Πορτάρα της Νάξου, έχει μήκος 35,18 χιλιόμετρα.
Η ευθεία που ενώνει το ναϊκο συγκρότημα του Απόλλωνα στη Δήλο με τον Κούρο του Απόλλωνα στη Νάξο, έχει μήκος 35,1 χιλιόμετρα. (εικόνες 1 και 2)

image

image

– Η ευθεία που ενώνει το ναό του Απόλλωνα στο Δεσποτικό με τον Κούρο του Απόλλωνα στη Νάξο, διέρχεται ακριβώς από το ναό του Απόλλωνα στην Πορτάρα της Νάξου. Δηλαδή ο ναός του Απόλλωνα στο  Δεσποτικό, ο ναός του Απόλλωνα στη Νάξο και ο Κούρος του Απόλλωνα στη Νάξο, βρίσκονται στην ίδια ακριβώς ευθεία. (εικόνα 3)

image

– Η παραπάνω ευθεία «ναός Απόλλωνα στο Δεσποτικό – ναός Απόλλωνα στην Πορτάρα Νάξου – Κούρος Απόλλωνα Νάξου» αποτελεί πλευρά ισοσκελούς γεωδαιτικού τριγώνου ως εξής: Ισοσκελές είναι το τρίγωνο με κορυφή το ναό του Απόλλωνα στο Δεσποτικό και πλευρές έως, α) τον Κούρο του Απόλλωνα στη Νάξο (52,83 χλμ) και β) το ναϊκό συγκρότημα του Απόλλωνα στη Δήλο (52,87 χλμ). (εικόνα 4)

image

– Η ευθεία που ενώνει το ναό του του οπλίτη Απόλλωνα στην λίμνη Πλαστήρα με το ναό του Απόλλωνα  Αναφαίου στην Ανάφη (όπου σήμερα βρίσκεται το Μοναστήρι της Ζωοδόχου Πηγής), διέρχεται ακριβώς από το ναό του Απόλλωνα στο Δεσποτικό. Δηλαδή ο Ναός του οπλίτη Απόλλωνα, ο ναός του Απόλλωνα στο Δεσποτικό και ο ναός Απόλλωνα Αναφαίου (σήμερα  Μοναστήρι της Ζωοδόχου Πηγής), βρίσκονται στην ίδια ακριβώς ευθεία. Η ευθεία έχει μήκος 483,65 χιλιόμετρα (εικόνα 5)

image

* Κατά τα πρωτοχριστιανικά ιδίως χρόνια, αλλά και μεταγενέστερα, στα πλαίσια της σκληρής διαπάλης των δύο θρησκειών για την τελική επικράτηση, η κατεδάφιση η αποξήλωση και η κάλυψη των αρχαίων ελληνικών ναών από χριστιανικούς, αποτελούσε εξαιρετικά διαδεδομένη πρακτική. Οι ναοί του Απόλλωνα που σήμερα είναι καλυμμένοι από χριστιανικούς ναούς είναι οι εξής:

1. Το ιερό του Απόλλωνα στο Δαφνί http://goo.gl/maps/VmJ3o ήταν μία από τις πιο σημαντικές στάσεις της ελευσινιακής πομπής. Αυτό δικαιολογεί και την ύπαρξη οργανωμένης λατρείας προς τιμήν της Δήμητρας και της Περσεφόνης στο πλαίσιο του απολλωνιακού τεμένους. Ο Απόλλων εδώ είχε πιθανότατα την προσωνυμία «Δαφνηφόρος». To συμπέρασμα αυτό προκύπτει από επιγραφή σε μαρμάρινη έδρα-θρόνο στο αθηναϊκό θέατρο του Διονύσου, όπου διαβάζουμε «Ιερέως Απόλλωνος Δαφνηφόρου».  Ο ιερός χώρος , τον οποίο περιγράφει με ακρίβεια ο Παυσανίας, έχει εντοπιστεί στα όρια που καταλαμβάνει σήμερα η βυζαντινή μονή Δαφνίου. Επιπλέον, αρκετά λίθινα κατάλοιπα από το ιερό του Απόλλωνα βρέθηκαν εντοιχισμένα στα μεταγενέστερα βυζαντινά κτίσματα, και εντός της περιβόλου της Μονής. Σήμερα όλα αυτά τα ευρήματα βρίσκονται εκτεθειμένα σε πλήρως ανακαινισμένη αίθουσα της στοάς των μοναστικών κελιών στα νότια του καθολικού της μονής του Δαφνιού. Η αρχιτεκτονική μορφή του ναού του Απόλλωνα αλλά και ολόκληρου του ιερού μάς είναι σχεδόν ολοκληρωτικά άγνωστη. Με την ανέγερση κατά τα βυζαντινά χρόνια της μονής Δαφνίου, συναντήθηκαν στον χώρο αυτό δύο ιστορικές περίοδοι, η κλασική αρχαιότητα και το Βυζάντιο.

2. Το Ιερό του Απόλλωνα στην Ανάφη http://goo.gl/maps/6WmYN  ξεκινούσε από την ανατολική πλευρά της πόλεως και ακολουθώντας το διάσελο κατέληγε στη θέση όπου σήμερα βρίσκεται το Μοναστήρι της Ζωοδόχου Πηγής, αφιερωμένο στην Παναγία την Καλαμιώτισσα (γέννηση της Θεοτόκου).

3. Ο ναός του Πυθίου Απόλλωνα στην Επισκοπή στη Σίκινο  http://goo.gl/maps/txKuj. Η Επισκοπή, είναι ο χώρος όπου σώζονται τα περισσότερα αρχαιολογικά ευρήματα με σημαντικότερα τα ερείπια του ναού του Πυθίου Απόλλωνα τα οποία χρονολογούνται από τον 3ο π.Χ. αιώνα. Τον 5ο αιώνα χρησιμοποιήθηκαν υλικά από το αρχαίο αυτό κτίσμα για να χτιστεί ο χριστιανικός ναός που αφιερώθηκε στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Μάλιστα για την κατασκευή του χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικά υλικά αρχιτεκτονικά μέλη του αρχαίου ναού, μια πρακτική διαδεδομένη εκείνη την εποχή. Ο ναός έχει στην πρόσοψή του δύο μαρμάρινες κολώνες δωρικού ρυθμού.

4. Άγνωστες είναι περιπτώσεις όπως το εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής στη Χαιρώνια Βοιωτίας, που βρίσκεται στο ίδιο ακριβώς γεωγραφικό ύψος με το αρχαίο θέατρο στους Δελφούς (29,97 χιλιόμετρα μακριά), θέση που πιθανολογείται  ότι βρισκόταν ο ναός του Θουρίου Απόλλωνα (είναι προφανές ότι πρόκειται για το ναό του Θουρίου Απόλλωνα, αφού το Μαντείο των Δελφών ήταν αφιερωμένο στο θεό Απόλλωνα).

5. Το ίδιο ισχύει με ναό του Αγ. Χριστόφορου στο Πολύδροσο Βοιωτίας όπου πιθανολογείται ότι βρισκόταν ο ναός Απόλλωνα Ερώχου.

6. Ο  Άγιος Σπυρίδων (νότιο άκρο νήσου Σαρίας στην Κάρπαθο  http://goo.gl/maps/LmpzU )  ή η Αγία Σοφία (βόρειο άκρο της Σαρίας http://goo.gl/maps/AP35u ), πιθανολογείται ότι ταυτοποιούνται με το ναό του Πυθίου Απόλλωνα στη Σαρία της Καρπάθου.

Τέλος, έχει καθιερωθεί η  χριστιανική εορτή του Άγιου Απόλλωνα (!), μάρτυρος εξ Αιγύπτου, η οποία εορτάζεται στις 5 Ιουνίου. Σύμφωνα με την χριστιανική παράδοση πρόκειται για τον έναν εκ των 10 μαρτύρων εν Αιγύπτω, ο οποίος θανατώθηκε δια πείνας και δίψας μετά από εντολή του έπαρχου της Αλεξάνδρειας για την πίστη του στον Ιησού Χριστό. (εικόνα 6)

image

Advertisements